Materiały edukacyjne

Uniwersalne wskazówki i dobre praktyki

Poniższe zasady nie są "specjalnymi udogodnieniami". To dobre praktyki komunikacji i organizacji, które sprawdzają się w każdej społeczności akademickiej.

To, co jest kluczowe dla osób neuroróżnorodnych, zazwyczaj ułatwia funkcjonowanie wszystkim innym.

Zasada 01

Komunikacja: Mów to, co myślisz (dosłownie)

Wiele osób neuroróżnorodnych przetwarza język bardzo dosłownie. Niedopowiedzenia i aluzje generują niepotrzebny stres poznawczy.

Unikaj "czytania między wierszami": Nie zakładaj, że ktoś domyśli się Twoich intencji z tonu głosu lub mimiki. Jeśli czegoś potrzebujesz, powiedz to wprost.
Precyzja zamiast ogólników: Zamiast "zajmijmy się tym niedługo", powiedz "omówmy to w najbliższy wtorek o 10:00".
Weryfikacja zrozumienia: Zamiast pytać "Czy wszystko jasne?" (na co większość osób odpowie automatycznie "tak"), zapytaj: "Jakie masz wnioski z tej instrukcji?" lub "Który punkt wymaga doprecyzowania?".

Zasada 02

Przewidywalność: Struktura to poczucie bezpieczeństwa

Dla osób z ADHD lub autyzmem nieoczekiwane zmiany są kosztowne energetycznie

Agenda to podstawa: Czy to wykład, czy spotkanie koła naukowego – plan podany wcześniej pozwala na wcześniejsze przygotowanie zasobów poznawczych.
Zapowiadaj zmiany: Jeśli musisz odwołać spotkanie lub zmienić salę, zrób to z możliwie największym wyprzedzeniem i podaj konkretny powód.
Jasne terminy: Ustalaj "twarde" deadliny i wyjaśniaj konsekwencje ich niedotrzymania.

Zasada 03

Sensoryka: Szanuj ograniczenia sprzętowe układu nerwowego

Środowisko akademickie to często przeładowanie sensoryczne (hałas, ostre światło, tłum).

Akceptuj narzędzia wspierające: Słuchawki wyciszające, bluza z kapturem, okulary przeciwsłoneczne w pomieszczeniu czy "fidget toys" (przedmioty do zajęcia rąk) to nie fanaberia, lecz narzędzia regulacji.
Zadbaj o przestrzeń: Jeśli organizujesz spotkanie, staraj się wybrać ciche miejsce z neutralnym oświetleniem.
Pytaj o preferencje: "Czy to światło Ci nie przeszkadza?" lub "Czy wolisz, żebyśmy rozmawiali w ciszy, czy muzyka w tle jest OK?".

Zasada 04

Relacje i etykieta: Porzuć neurotypowe oczekiwania

Wiele tradycyjnych zasad grzecznościowych jest dla osób neuroróżnorodnych nienaturalnych lub męczących.

Kontakt wzrokowy: Brak patrzenia w oczy nie oznacza braku słuchania. Dla wielu osób w spektrum patrzenie w oczy jest tak intensywne, że uniemożliwia skupienie się na treści rozmowy.
Daj czas na przetworzenie: Niektóre osoby potrzebują kilku sekund więcej na sformułowanie odpowiedzi (tzw. processing time). Nie poganiaj i nie kończ za nie zdań.
Szanuj "specjalne zainteresowania": Jeśli osoba neuroróżnorodna pasjonuje się konkretnym tematem, pozwól jej o tym opowiedzieć. To często jej sposób na budowanie więzi.

Zasada 05

Neuroróżnorodność jest różnorodna

Najważniejsza zasada: Jeśli znasz jedną osobę neuroróżnorodną, znasz tylko jedną osobę neuroróżnorodną.

Nie zakładaj, że każdy ma te same trudności. Najlepszym sposobem na budowanie relacji jest szczere pytanie: "W jaki sposób mogę Ci przekazywać informacje, żeby było to dla Ciebie najbardziej komfortowe?".

Stosując te zasady, realizujesz ideę Projektowania Uniwersalnego (Universal Design) - bo to, co jest niezbędne dla osób neuroróżnorodnych, zazwyczaj ułatwia życie wszystkim innym. Kto z nas nie lubi jasnych instrukcji i braku hałasu?

Zielone flagi – co buduje dostępność na uczelni

Oto lista "zielonych flag" – pozytywnych sygnałów i postaw, które dają osobom neuroróżnorodnym poczucie bezpieczeństwa, akceptacji i autentycznej dostępności na uczelni.

Zielone flagi – dla nauczycieli akademickich

Jasność i transparentność na starcie
- Sylabus dostępny od pierwszego dnia: Podanie jasnych reguł zaliczenia, terminów i tematów zajęć z wyprzedzeniem to ogromna zielona flaga. Pozwala to na zaplanowanie zasobów poznawczych.
- Komunikat o dostępności: Wykładowca, który na pierwszym spotkaniu mówi: "Jeśli potrzebujecie innych form materiałów lub specyficznych dostosowań, zapraszam na konsultacje – znajdziemy rozwiązanie", buduje natychmiastowe zaufanie.
Normalizacja narzędzi wspierających
- Akceptacja "fidgetów" i słuchawek: Zieloną flagą jest brak negatywnych uwag, gdy student używa przedmiotów do zajęcia rąk, nosi słuchawki wyciszające, bluzę z kapturem lub okulary przeciwsłoneczne. Świadczy to o zrozumieniu potrzeb samoregulacji.
- Udostępnianie notatek/slajdów: Samodzielne publikowanie materiałów z wykładu przed lub po zajęciach pomaga osobom z trudnościami w koncentracji (ADHD) lub przetwarzaniu słuchowym.
Inkluzywna komunikacja
- Używanie precyzyjnego języka: Zamiast mówić "niedługo", wykładowca mówi "do piątku do godziny 15:00". To zdejmuje z osób neuroróżnorodnych ciężar domyślania się.
- Potwierdzanie ustaleń na piśmie: Osoba, która po rozmowie mówi: "Wyślę panu/pani te kroki w mailu, żeby nic nie umknęło", wykazuje się najwyższym poziomem wsparcia dla funkcji wykonawczych.
Szacunek dla indywidualnego stylu pracy
- Potwierdzanie ustaleń na piśmie: Osoba, która po rozmowie mówi: "Wyślę panu/pani te kroki w mailu, żeby nic nie umknęło", wykazuje się najwyższym poziomem wsparcia dla funkcji wykonawczych.
- Możliwość wyboru formy wypowiedzi: Pozwalanie na zadawanie pytań na czacie podczas zajęć zdalnych lub poprzez e-mail (zamiast tylko publicznie na forum) to wielkie ułatwienie dla osób z lękiem społecznym.
- Alternatywne formy zaliczeń: Rozważ zamianę egzaminu ustnego na pisemny (lub odwrotnie), jeśli lęk społeczny lub trudności w komunikacji werbalnej uniemożliwiają studentowi zaprezentowanie pełnej wiedzy.
Reagowanie na potrzeby sensoryczne
- Zwracanie uwagi na otoczenie: Wykładowca, który pyta: "Czy to światło nie mruga zbyt mocno?" albo "Czy ten szum za oknem wam przeszkadza?", pokazuje, że ma świadomość barier sensorycznych.
- Zgoda na przerwy: Akceptacja faktu, że ktoś musi na chwilę wyjść z sali, by "odetchnąć" od nadmiaru bodźców, bez wyciągania konsekwencji czy złośliwych komentarzy.

Zielone flagi – dla administracji akademickiej

Pisemne potwierdzenie ustaleń: Po rozmowie w dziekanacie wyślij krótkie podsumowanie e-mailem lub zapisz na kartce: "Co trzeba przynieść, do kiedy i do kogo". Pomoże to osobie z trudnościami w planowaniu (wykonawczych) nie pominąć żadnego kroku.
Komunikacja bez "czytania między wierszami": Mów wprost o procedurach. Zamiast "Proszę przyjść, jak pan będzie gotowy", powiedz "Proszę przyjść z wypełnionym wnioskiem we wtorek między 10:00 a 12:00".
Zarządzanie kolejką i hałasem: Tłumny, głośny korytarz przed dziekanatem może prowadzić do przebodźcowania. Jeśli widzisz, że student jest bardzo zdenerwowany, spróbuj zaprosić go do środka lub umówić na konkretną godzinę.
Empatia zamiast oceny: Jeśli student wydaje się "opryskliwy", nie łapie kontaktu wzrokowego lub mówi bardzo monotonnie, pamiętaj, że to mogą być cechy neuroróżnorodności, a nie brak kultury.
Prosty język dokumentów: Używaj list punktowanych i pogrubień w instrukcjach wywieszanych na tablicach informacyjnych.

Zielone flagi – dla osób studiujących (wsparcie koleżeńskie)

Inkluzywna praca w grupie: Podczas projektów zespołowych ustalajcie jasny podział ról. Nie zostawiajcie niedomówień typu "ktoś to zrobi". Zapytaj wprost: "Czy chcesz odpowiadać za część graficzną, czy za zbieranie danych?".
Szanowanie granic sensorycznych: Jeśli Twój kolega/koleżanka nosi słuchawki wyciszające na przerwie, nie oznacza to, że Cię nie lubi. Prawdopodobnie potrzebuje chwili na "odparowanie" nadmiaru bodźców dźwiękowych z wykładu.
Jasne zaproszenia społeczne: Zamiast ogólnego "musimy kiedyś wyskoczyć na kawę", zaproponuj: "Idziemy w czwartek o 15:00 do SKS-u, chcesz dołączyć?". To zdejmuje z osoby neuroróżnorodnej stres związany z domyślaniem się intencji.
Wsparcie w notatkach: Dla osób z ADHD robienie notatek przy jednoczesnym słuchaniu bywa niewykonalne. Twoja pomoc w udostępnieniu notatek może być dla nich wsparciem w zaliczeniu przedmiotu.
Reagowanie na wykluczenie: Podczas imprez czy spotkań kół naukowych dbaj, by osoby stojące nieco z boku również miały szansę dojść do głosu, ale nie zmuszaj ich do wystąpień publicznych, jeśli widzisz, że sprawia im to dyskomfort.

Dlaczego zielone flagi są ważne? Dla osoby neuroróżnorodnej te małe sygnały oznaczają, że nie musi tracić energii na maskowanie (udawanie osoby neurotypowej), co pozwala jej w pełni skupić się na nauce i pracy naukowej. Najlepszą postawą jest ciekawość zamiast oceny.

Zamiast myśleć: "On mnie lekceważy, bo nie patrzy mi w oczy", pomyśl: "Może potrzebuje patrzeć w bok, żeby lepiej mnie słyszeć".

Dlaczego to ważne

neuroróżnorodność obejmuje między innymi osoby z autyzmem, zespołem Aspergera, ADHD (zaburzeniem deficytu uwagi z hiperaktywnością), dysleksją i innymi podobnymi stanami.

Wskazówki dla osób neuroróżnorodnych

Poruszanie się po świecie akademickim, który często jest skrojony pod osoby neurotypowe, może być wyczerpujące. Pamiętaj jednak: Twoja neuroróżnorodność to nie błąd w systemie, tylko inna architektura poznawcza.

Oto kilka praktycznych wskazówek, które pomogą Ci zadbać o siebie, wykorzystać swoje mocne strony i skutecznie komunikować swoje potrzeby:

Buduj "bazę narzędziową" (Self-Advocacy)

Nie musisz czekać, aż ktoś zgadnie, czego potrzebujesz. Masz prawo do wsparcia.

Przygotuj "skrypty": Jeśli rozmowa z wykładowcą Cię stresuje, przygotuj sobie gotowy szablon maila lub wypowiedzi. Przykład: "Dzień dobry, jestem osobą neuroróżnorodną. Aby w pełni skupić się na zajęciach, korzystam ze słuchawek wyciszających. Informuję o tym, żeby nie odebrał Pan tego jako braku szacunku".
Korzystaj z oficjalnej drogi: Zgłoś się do Działu Dostępności (DZD PWr). Posiadanie oficjalnego zaświadczenia o potrzebie dostosowań (np. dłuższego czasu na egzaminie) zdejmuje z Ciebie ciężar każdorazowego tłumaczenia się i negocjowania z wykładowcami.

Zarządzaj energią

Twoje zasoby energii na interakcje społeczne i przetwarzanie bodźców są policzalne.

Planuj "czas na odparowanie": Jeśli masz dwa trudne wykłady pod rząd, zaplanuj 15 minut w cichym miejscu (np. na piętrze SKS lub w Bibliotece).
Zidentyfikuj "złodziei energii": Jeśli białe światło w sali Cię męczy, noś okulary z filtrem. Jeśli hałas na korytarzu wywołuje lęk, miej zawsze przy sobie stopery lub słuchawki z ANC. Jeśli rozmowy są dla Ciebie wyczerpujące, możesz je ograniczyć.

Hackuj własną prokrastynację

Dla osób z ADHD lub autyzmem rozpoczęcie zadania jest najtrudniejsze.

Body Doubling: Pracuj w obecności kogoś innego (nawet jeśli ta osoba robi coś zupełnie innego). Sama obecność drugiej osoby często pomaga utrzymać koncentrację.
Metoda małych kroków (Chunking): Zamiast "napisać projekt", wpisz w kalendarz: "otworzyć plik Word i napisać tytuł". Pierwszy krok musi być tak mały, żeby wydawał się śmieszny.
Zewnętrzna pamięć: Nie ufaj swojej pamięci operacyjnej. Wszystko – od terminów po pomysły – zapisuj w jednej, konkretnej aplikacji lub notesie.

Relacje społeczne: Graj na własnych zasadach

Nie musisz spełniać wszystkich oczekiwań społecznych.

Jasność w grupie: Podczas pracy projektowej powiedz: "Słuchajcie, mam trudność z wyłapywaniem sarkazmu i niedomówień. Pomocne dla mnie będą konkretne polecenia na Discordzie". Większość ludzi to doceni, bo ułatwia to pracę wszystkim.
Fidgetowanie jest OK: Jeśli poruszanie rękami lub przedmiotem pomaga Ci słuchać, rób to. Możesz wybrać dyskretne gadżety (np. pierścionki obrotowe), jeśli nie chcesz przyciągać uwagi.

Wybaczaj sobie "gorsze dni"

Uczelnia promuje stałą, liniową produktywność. Neuroróżnorodność często działa skokowo.

Hiperfokus to supermoc: Kiedy wpadniesz w stan głębokiego skupienia na interesującym temacie, wykorzystaj to, ale pamiętaj, by po takim maratonie zjeść i odpocząć.
Unikaj porównywania się: To, że inni "po prostu siadają i piszą", nie oznacza, że jesteś gorszą osobą. Twój mózg po prostu potrzebuje innego "paliwa" i innych warunków startowych.

Czy wiedziałeś/aś, że?

w Polsce jest około 400 tys. osób w spektrum neuroróżnorodności.

Komunikacja – wskazówki dla osób neuroróżnorodnych

Jasne komunikowanie potrzeb (tzw. self-advocacy) to jedna z najważniejszych umiejętności, jakie możesz rozwinąć na uczelni. Nie chodzi o proszenie o przywileje, ale o dostarczenie innym "instrukcji obsługi" Twojego umysłu, aby współpraca była efektywna.

Oto jak robić to skutecznie, profesjonalnie i bez poczucia winy:

Zasada 1

Model: Potrzeba → Powód → Rozwiązanie

Zamiast mówić tylko o problemie, przedstaw gotowy pakiet informacji. Ludzie zazwyczaj chcą pomóc, ale nie wiedzą jak.

Zamiast:

"Mam ADHD i nie nadążam z notatkami".

Powiedz:

"Mój mózg przetwarza informacje w sposób, który utrudnia jednoczesne słuchanie i pisanie (Potrzeba/Powód). Czy mógłby Pan udostępniać slajdy po wykładzie? To pozwoli mi w pełni skupić się na Pana słowach (Rozwiązanie)".

Zasada 2

Nie musisz podawać diagnozy (Funkcja vs Etykieta)

Pamiętaj, że nie masz obowiązku dzielenia się dokumentacją medyczną z każdym wykładowcą. Możesz komunikować potrzeby funkcjonalne.

Zamiast mówić: "Jestem w spektrum autyzmu", możesz powiedzieć: "Bardzo dosłownie interpretuję komunikaty. Będę wdzięczny za precyzyjne wytyczne do projektu, najlepiej w formie punktów".
To profesjonalne podejście, które skupia się na efektywności pracy, a nie na Twojej prywatności.

Zasada 3

Komunikacja w pracy grupowej

W grupach studenckich często dochodzi do tarć przez niedopowiedzenia. Ustaw zasady na samym początku:

Zasada "Czystego Kanału": "Słuchajcie, najlepiej docierają do mnie informacje zapisane. Czy możemy ustalić, że wszystkie kluczowe decyzje wrzucamy na Messengera, żeby nic mi nie umknęło w szumie rozmowy?".
Granice sensoryczne: "Podczas wspólnej nauki będę siedzieć w słuchawkach wyciszających. To nie znaczy, że Was ignoruję – tak po prostu lepiej mi się myśli".

Zasada 4

Wykorzystaj siłę maila

Jeśli rozmowa twarzą w twarz jest dla Ciebie stresująca (co jest częste przy neuroróżnorodności), komunikuj się pisemnie. Masz wtedy czas na przemyślenie każdego słowa.

Wskazówka: Po każdej ważnej rozmowie ustnej (np. w dziekanacie) wyślij maila:
"Dzień dobry, zgodnie z naszą dzisiejszą rozmową ustaliłem/am, że... Czy dobrze rozumiem te kroki?"
To Twój "bezpiecznik" na wypadek luki w pamięci lub nieporozumienia.
Skorzystaj z przykładowych maili na różne okazje. Poniżej kilka przykładów do wykorzystania w różnych sytuacjach.

Zasada 5

Wybieraj odpowiedni moment

Bądź osobą proaktywną: Nie czekaj do sesji lub momentu, gdy zawalisz termin. Najlepszy czas na komunikowanie potrzeb to początek semestru lub moment otrzymania zadania. Pamiętaj, że zgodnie z Regulaminem Studiów PWr(otwiera się w nowej karcie) masz na to czas do końca czwartego tygodnia zajęć w semestrze.
Konsultacje zamiast przerwy: Przerwa po wykładzie to czas wysokiego przebodźcowania dla obu stron. Lepiej idź na konsultacje lub napisz maila – będziesz mieć pełną uwagę rozmówcy.

Przykłady maili informujących o potrzebach osób neuroróżnorodnych

Oto trzy gotowe szablony, które możesz skopiować i dostosować do swojej sytuacji. Są one napisane w duchu asertywności i profesjonalizmu, skupiając się na rozwiązaniach, a nie na "proszeniu o przysługę".

Do wykładowcy

Narzędzia wspierające

Skorzystaj z tego wzoru, jeśli chcesz poinformować o używaniu słuchawek, fidgetów lub potrzebie wcześniejszego otrzymania materiałów

Temat: [Nazwa przedmiotu] – informacja o szczególnych potrzebach edukacyjnych – [Twoje Imię i Nazwisko]

Szanowny Panie Profesorze / Szanowna Pani Profesor, Piszę do Pana/Pani jako student/ka grupy [numer grupy]. Chciałbym/Chciałabym poinformować, że jestem osobą neuroróżnorodną. Aby móc w pełni efektywnie uczestniczyć w zajęciach i przetwarzać przekazywane treści, korzystam z [słuchawek wyciszających / przedmiotów do stymulacji dłoni / tabletu do notowania]. Narzędzia te pomagają mi w utrzymaniu koncentracji i regulacji sensorycznej, co nie wpływa negatywnie na mój szacunek do prowadzącego ani zaangażowanie w wykład. Dodatkowo, ze względu na mój sposób przetwarzania informacji, byłbym/byłabym wdzięczny/a za udostępnianie slajdów lub planu wykładu z wyprzedzeniem. Pozwoli mi to lepiej przygotować się do aktywnego słuchania. W razie pytań pozostaję do dyspozycji podczas konsultacji. Z poważaniem, [Twoje Imię i Nazwisko]

Do grupy projektowej

Komunikacja i podział prac

Wiadomość do wysłania na Messengerze, Discordzie lub mailu grupowym na początku współpracy

Cześć wszystkim! Super, że robimy razem ten projekt. Chciałem/am Wam dać znać o jednej rzeczy, która ułatwi nam współpracę. Mój mózg najlepiej przyswaja informacje konkretne i zapisane. Mam prośbę - ustalmy, że po każdym naszym spotkaniu wrzucamy tutaj krótkie podsumowanie w punktach: kto, co i na kiedy robi. Dla mnie "domyślny" podział zadań bywa trudny do wyłapania, więc wolałbym/wolałabym mieć to jasno wyartykułowane. Jeśli będę potrzebował/a doprecyzowania jakiegoś Waszego komunikatu (np. czy to był żart/sarkazm), będę pytać wprost - nie bierzcie tego do siebie, tak po prostu najszybciej się dogadamy! :) Dziękuję!

Do dziekanatu

Podsumowanie ustaleń

Wyślij to po wizycie osobistej, aby mieć "podkładkę" i pewność, że nic nie umknęło

Temat: Podsumowanie ustaleń z dnia [Data] – [Twoje Imię i Nazwisko]

Dzień dobry, Bardzo dziękuję za dzisiejszą rozmowę i pomoc w sprawie [nazwa sprawy, np. przedłużenia terminu oddania karty]. Chciałbym/Chciałabym potwierdzić, czy dobrze zrozumiałem/am kroki, które muszę teraz podjąć: 1. Muszę wypełnić formularz [nazwa]. 2. Uzyskać podpis od [imię i nazwisko osoby]. 3. Dostarczyć dokumenty do pokoju [numer] do dnia [Data]. Będę wdzięczny/a za krótkie potwierdzenie, czy powyższe punkty są poprawne. Pomaga mi to upewnić się, że dopełnię wszystkich formalności zgodnie z Pana/Pani instrukcją. Z poważaniem, [Twoje Imię i Nazwisko] [Numer albumu]

Dlaczego to ważne

co 4 osoba w Twoim otoczeniu jest neuroróżnorodna.

Dlaczego to działa?

Daje spokój Tobie

Masz czarno na białym, co zostało ustalone.

Daje instrukcję innym

Wykładowca nie musi się domyślać, dlaczego siedzisz w słuchawkach.

Buduje profesjonalny wizerunek

Pokazujesz, że bierzesz odpowiedzialność za swój proces nauki.

Wskazówka

Jeśli masz oficjalne zaświadczenie z Działu Dostępności, warto je dołączyć jako załącznik do pierwszego maila.